Neurale patronen

Binnen het onderzoek naar de werking van het brein is de poging om onze gedachten van het brein te kunnen aflezen willicht de moeilijkste opdracht. Terzake is dan ook nog veel meer onduidelijk dan wat geweten is.

Alhoewel aan diverse hersendelen bepaalde functies zijn toegewezen, vallen gedachten meestal niet tot één hersendeel terug te brengen. Het gaat steeds om een communicatie tussen hersendelen. Deze communicatie verloopt voor een belangrijk deel via de verbindingen die de hersencellen en -delen met elkaar maken. Bepaalde hersendelen zijn zowat bij iedereen sterk met elkaar verbonden, andere minder. Bij vrouwen is de verbinding tussen de linker- en de rechterhersenhelft algemeen sterker dan bij mannen.

Los van deze algemene communicatiewegen in de hersenen die eigen zijn aan onze soort, scheppen we ook voortdurend nieuwe verbindingen. Door ons denken ontstaan neurale patronen, "wegen" opgebouwd uit neuronen, dendrieten en neurieten die hersendelen met elkaar verbinden. Hoe meer we een bepaald patroon volgen, hoe sterker het wordt ofwel hoe "breder" de neurale patronen, dwz. meer neuronen, dendrieten en neurieten of ook mogelijks effectief grotere, aktievere neuronen.

Ook puur mentaal is het duidelijk dat we in patronen denken, die onze mening over dingen weerspiegelen. We hebben een bepaalde visie op dit en dat en zijn er moeilijk vanaf te brengen. Toch hebben we ook de mogelijkheid om nieuwe gedachtenpatronen te ontwikkelen en fysisch uit zich dat in het vormen van nieuwe verbindingen tussen neuronen en hersendelen. Anderzijds is het ook mogelijk in bepaalde patronen vast te raken, zodat we steeds op eenzelfde manier op een bepaalde gebeurtenis reageren, zelfs al hebben we er een zeker besef van dat het niet de ideale manier is.

Het vastzitten in mentale neurale patronen komt in een uitgesproken vorm voor bij mensen die een bepaald trauma meemaakten en als gevolg daarvan dwangmatig op bepaalde stimuli reageren. Maar eenieder heeft wel van die kleine traumas opgelopen en zit min of meer vast in bepaalde denkpatronen. Zo hebben veel mensen het moeilijk om kritiek te krijgen op wat ze doen omdat ze de neiging hebben deze te persoonlijk op te nemen. Ze kunnen wel begrijpen dat dat verkeerd is, maar hebben het toch heel moeilijk om anders te reageren. Het desbetreffende neurale patroon is zo sterk dat ze er steeds weer op terug vallen.

Biochemische patronen

Het is duidelijk dat gevoelens een belangrijke rol spelen bij het onstaan en in stand houden van neurale patronen. Bepaalde hersendelen, zoals de amygdala, zijn bijzonder betrokken bij emotionele blokkades en verhinderen de hogere hersenen ervan een meer rationele reactie te ontwikkelen. En wie gevoelens zegt, zegt ook biochemie. De concentraties, locaties en aktiviteit van neurotransmitters, peptiden, hormonen en hun receptoren weerspiegelen in sterke mate de emotionele basis van waaruit we reageren. Onderdrukte en geblokkeerde emoties worden "opgeslagen" in het biochemische soepje van ons lichaam. Elk neuraal patroon wordt dan ook weerspiegeld als een biochemisch patroon.

Net als bij neurale patronen zijn biochemische patronen veranderbaar. De concentraties, locaties en activiteit van onze informatiemoleculen en hun receptoren zijn aanpasbaar. Uit experimenten met apen is bijvoorbeeld duidelijk gebleken dat in depressieve dieren door fysiek contact met andere apen het aantal receptors voor CRF kon verhogen. Daardoor konden ze ook lichamelijk uit hun depressie ontsnappen. Uit dit onderzoek ontstond de slogan "Hugs not drugs". Een verandering van onze neurale en biochemische patronen vraagt evenwel tijd en "oefening". Heroïne-verslaafden hebben bijzonder lang nodig om hun natuurlijke capaciteit om endorfines te produceren weer op te bouwen, maar het kan zeker wel.

Positief denken en voelen

Tot nog toe werd algemeen vrij sceptisch gereageerd op de idee van "positief denken". Het dagelijks herhalen van positieve gedachten lijkt op het eerste gezicht niet meer dan een spelletje met jezelf, dat pas waarde heeft in zoverre je erin gelooft. Vandaag is evenwel duidelijk dat positief denken een zeer belangrijke manier kan zijn om negatieve neurale en biochemische patronen door positieve te vervangen.

Nemen we opnieuw het voorbeeld van een persoon die moeite heeft om kritiek niet te persoonlijk op te nemen. Van zodra iemand kritiek uit, onstaat er een snelle kortsluiting in de hersenen en de overeenkomstige informatiemoleculen en hun receptoren (vooral het adrenaline- en noradrenaline systeem) springen "in het gelid". Wanneer zo iemand zich geregeld zo'n situatie voorstelt of herinnert, en zich de positieve manieren om op kritiek te reageren vervolgens voor de geest haalt, kunnen zowel puur mentaal als puur fysisch nieuwe neurale en biochemische patronen worden ontwikkeld en "verbreed". Het is ook mogelijk om daarbij te oefenen op puur fysische reacties, zoals het bewust vertragen van de ademhaling, het gaan zitten om de spieren te ontspannen, enz... Wanneer die persoon in de realiteit dan voor het eerst erin slaagt om op een andere manier op kritiek te reageren, zal dat veel zelfvertrouwen en vertrouwen in het nieuwe neurale en biochemische patroon opleveren, wat deze laatste alleen maar kan versterken.

Het belang van dagelijkse rituelen in het meer algemeen ontwikkelen van positief denken en voelen is enorm. Bijvoorbeeld een dagelijks wandelingetje in de tuin vooraleer met het stresserende werk te beginnen. Kinderen zijn enorm sterk in het ontwikkelen van dergelijke gewoontes en vallen er ook dikwijls meteen op terug wanneer ze zich niet zo goed voelen of aan een nieuwe situatie moeten wennen. Bijvoorbeeld is de gewoonte van een lange knuffel met een koekje en een sapje wanneer ze van school thuis komen bijzonder doeltreffend om zich weer thuis te voelen en de typische gedrags- en gevoelspatronen die bij "thuis" horen te aktiveren. Een koppel dat met een relationeel probleem zit doet er goed aan via bekende "rituelen" positieve gedachten en gevoelspatronen te stimuleren wanneer het probleem niet direkt oplosbaar lijkt omdat het "te hoog zit" : laat ons even in ons italiaans restaurantje gaan dineren, dan praten we morgen wel verder. Elk van ons heeft een natuurlijke apotheek (of drugs-store) in ons lichaam, die we door een positieve ingesteldheid en voldoende aandacht voor onze gevoelens en onze biochemie kunnen aktiveren.

Hobbies zijn een andere belangrijke manier om negatieve gedachten- en gevoelspatronen om te buigen. Wanneer je immers volledig kan opgaan in iets dan staat dat je ook toe om negatieve gedachten en gevoelspatronen, alsook de fysische neurale en biochemische patronen die erbij horen, een halt toe te roepen. Het "vluchten" in je duivekot, die plaat van Mozart, het bakken van taarten, het schilderen van landschappen, het tuinieren, enz... allemaal prima afweerreacties in zoverre ze je er niet van weerhouden om problemen aan te pakken wanneer ze zich stellen. Er zijn evenwel veel problemen des levens die niet zomaar op te lossen zijn, waar aanvaarding de enige weg is. In dat geval is het zinloos erover te blijven zeuren of tobben en vormt je duivekot een prima alternatief. Meer hierover in De Werking van de zintuigen.

In het deel Voeding en geest wordt uiteengezet hoe ook een verandering in dieet een belangrijke extra manier kan vormen om negatieve mentale patronen biochemisch om te buigen.

Een gezond lichaam in een gezonde geest

Negatieve gedachten- en gevoelspatronen kunnen een aanleiding vormen voor ziekte. Ook in dit opzicht vindt in het wetenschappelijke onderzoek een ware revolutie plaats en dit in het bijzonder door het ontdekken van een zeer sterke band tussen onze emotionele biochemie en ons immuunsysteem.

Zo werd ontdekt dat virussen dezelfde receptoren gebruiken als de neuropeptides om een lichaamscel binnen te dringen. Afhankelijk van de hoeveelheid en kwaliteit van de lichaamseigen peptiden, wat beïnvloed wordt door onze gemoedstoestand, heeft een virus aldus weinig of veel mogelijkheden om een cel binnen te dringen. Aldus kan onze gemoedstoestand onze natuurlijke weerstand duidelijk versterken of verzwakken. Zo gebruikt het rheovirus, dat verkoudheid teweegbrengt, dezelfde receptor als norepinefrine (noradrenaline), een neuropeptide die in belangrijke mate aanwezig is bij een sterk opgewekt gevoel. Iemand die zich kiplekker en vitaal voelt zal dus minder snel verkouden worden, omdat de overspoeling met norepinefrine de receptoren voor het rheovirus blokkeert.

Dagelijkse emotionele zelf-zorg, door het bewuster omgaan met onze gevoelens en onze biochemie, door het ontwikkelen en in stand houden van positieve neurale en biochemische patronen is dan ook van bijzonder belang voor onze lichamelijke gezondheid. Terzake is waarschijnlijk nog slechts de tip van de sluier opgelicht. Het is dus niet alleen via een gezond lichaam dat we de basis leggen voor een gezonde geest, maar ook omgekeerd.