Smaak, vertering en gemoed

Naast eventueel geur en zicht is de smaak het belangrijkste zintuig waarlangs voedingswaren een effekt uitoefenen op ons gemoed. Zo produceert de smaak van zoetmiddelen meteen een verhoging van de concentratie aan endorfine in ons lichaam, de peptide met een natuurlijke morfine-effekt, die zowel lichamelijke als emotionele pijn onderdrukt.

Via ons smaakgeheugen zijn smaken ook sterk aan herinneringen verbonden en aan de gevoelens die we toen hadden. Elke paella laat je weer even proeven van het gevoel van vrijheid en geluk uit de tijd toen je paella at met die nieuwe vriend op dat corsicaanse strand. De favoriete snoepjes van je oma brengen je nog steeds troost, lang nadat je oma al gestorven is. Het gemoedseffekt van smaak is dus net zo persoonlijk als dat van een stukje muziek of een kunstwerk. Smaak is dus individueel, maar toch zijn er ook duidelijke algemene smaakeffekten vast te stellen bij heel wat voedingsmiddelen.

Dat smaak ons gemoed zo sterk kan beïnvloeden wordt al wat minder verwonderlijk als we smaak vergelijken met onze andere zintuigen. Niemand zal ontkennen dat muziek ons vrolijk, rustig of gestresseerd kan maken. De geur van een roos is voor eeuwig aan de liefde verbonden. Zo ook de rode kleur. Natuurlijke kleuren en een natuurlijke omgeving brengen algemeen een gevoel van rust, zowel via het oog als via de andere zintuigen (bosgeuren, het geruis van de wind in de bomen,...). Niemand twijfelt aan het weldoend effekt van een massage, om van andere belevingen van onze tastzin nog niet te spreken.

Anderzijds staat de studie van het effekt van smaken op het gemoed nog in de kinderschoenen. Dit is vooral belangrijk voor kruiden en specerijen die een sterke smaak bezitten en veelvuldig in de keuken worden gebruikt. Een typisch voorbeeld vormt nootmuskaat, dikwijls een ingrediënt van bijvoorbeeld bloemkool in de kaassaus, dat evenwel ook tot de zogenaamde ecodrugs behoort. De psychosomatische kruidengeneeskunde, die de genezing van ziekten als gevolg van psychische stoornissen beoogt, vormt hier een belangrijke bron van informatie. Oosterse, afrikaanse en zuid-amerikaanse kooktradities zijn overigens al langer dan vandaag bezig met het effekt van voedingswaren en specerijen op de gemoedstoestand. Sommigen, zoals de ayurvedische kooktraditie uit India, hebben hierrond zelfs een aparte leer opgebouwd.

Wanneer mensen voedingswaren misbruiken of gebruiken om een bepaalde emotie op te wekken gebeurt dit veelal op basis van de smaak. De behoefte aan die bepaalde smaak ontstaat vrij onbewust. Andere effekten van het genuttigde voedsel zijn evenwel dikwijls in staat om dat gevoel wat later al weer weg te nemen.

Zoals in Het gevoel van vertering meer in detail wordt uiteengezet, is wat na het smaken gebeurt niet zonder invloed. Al tijdens het verteringsproces kan aan het lichaam en aan ons denken en voelen veel energie worden onttrokken, vooral als het gaat om grote hoeveelheden van een slecht verteerbare voeding. Het optreden van slaperigheid, het oprispen van maagzuur, het ontwikkelen van pijnlijke gassen in de onderbuik, chronische constipatie, enz... zijn de meer bekende fysische effekten, die duidelijk niet zonder invloed zijn op de gemoedstoestand. Vele organen van het spijsverteringsstelsel zijn daarenboven beladen met grote hoeveelheden receptoren en productiecellen voor informatiemoleculen, die op subtielere wijze het effekt van de vertering in onze gemoedstoestand vertalen.

Het effekt na de vertering betreft enerzijds de voedingswaarde inzake mineralen, vitaminen, enz... die allen een effekt hebben op onze algemene biochemie van het gevoel (zie De electro-biochemie van het gevoel). Anderzijds kan een specifieke voeding ook tot emotionele problemen leiden wanneer na de vertering stoffen vrijkomen in een mate die toxisch en verstorend werkt voor de biochemie. Chokolade is hiervan een typisch voorbeeld, wanneer het hoge vetgehalte toxisch inwerkt op de lever. En bij suikers is de insuline-val meer dan bekend, met als gevolg een manisch-depressief gedrag. Meer hierover in Chocolade famillie van Extacy en Prozac ?

Alle voedingsmiddelen zijn drugs

Zoals in het onderdeel Legale en illegale drugs werd uiteengezet, is het moeilijk om een sluitende definitie te geven aan het begrip "drugs". Als we alle stoffen die een effekt op de geest en het gemoed hebben als drugs beschouwen, dan zijn zoals hoger aangetoond ook alle voedingswaren drugs.

Natuurlijk kunnen we drugs van gewone voedingsmiddelen onderscheiden door de sterkte van het geestelijke effekt. De afstand tussen chokolade en heroïne is erg groot. Maar zo ontstaat een vrij brede, grijze zone van stoffen met een duidelijk maar niet buitensporig geestelijk effekt, waartoe ook vele voedingsstoffen behoren. In dat vacuum vinden we recent ook de zogenaamde "smart drugs" of "ecodrugs" terug, die met hoge dosissen van vrij bekende kruiden en voedingsmiddelen een "leuk" en legaal alternatief zouden vormen voor de "echte" drugs.

Wat zowel heroine als chokolade tot potentiële drugs maakt, is dat ze een zo sterke geestelijke werking hebben dat ze tot verslaving leiden en dat overmatig gebruik tot ongezonde neveneffekten leidt. Zelfs van eerder kleine hoeveelheden heroine ga je op korte termijn dood en het gebruik van heroine geeft een dermate sterke productie van roesscheppende stoffen in het lichaam dat het lichaam de normale capaciteit om dergelijke stoffen te produceren drastisch terugschroeft. De zogenaamde "afkick" na de roes is hiervan een direct gevolg, maar ook op veel langere termijn is een heroïne-gebruiker biochemisch niet meer in staat om zonder heroïne gelukkig te zijn.

Net zo goed, zij het uiteraard in veel mindere mate, leidt het overmatig gebruik van chokolade tot schadelijke neveneffekten, vooral door overbelasting van de lever. En het eten van chokolade bezorgt de chokoladeverslaafde evengoed afkickverschijnselen, omdat overmatig gebruik de natuurlijke productie afremt van endorfinen, serotonine en andere stoffen die een gevoel van geluk en troost veroorzaken. En precies daarom ontstaat of bestendigt zich de verslaving aan chokolade.

Het onderscheid tussen drugs en voedingsmiddelen valt dus enkel te maken vanuit het gebruik. Er zijn geen softdrugs en harddrugs, er is alleen soft en hard gebruik. Hoe sterk is de concentratie in combinatie met de werkzaamheid van de ingrediënten ? Waarom wordt het produkt genuttigd ? En vooral, hoe ga je er zelf mee om ? De chokolade-, koffie-, vlees- en suiker-verslaafden moeten als echte (soft)-druggebruikers worden gezien. Ze staan net zo zwak tegenover hun afhankelijkheid als die "echte" druggebruikers, zijn in wezen nog minder weerbaar omdat ze niet begrijpen wat er precies gebeurt en worden er gewoon ook mentaal en lichamelijk ziek van.

Als alle voedingswaren drugs zijn, waarom voelen we dat dan niet zo aan ?

Ten eerste uiteraard omdat het effekt van voedingswaren op de geest heel wat minder sterk is dan dat van de typische drugs. Ten tweede omdat elke voedingsmiddel dat we tot ons nemen een cocktail aan effekten veroorzaakt en dus minder eenduidig werkzaam is. En ten derde omdat we vanalles door elkaar eten, wat de eenduidigheid van het effekt nog verlaagt.

En er is nog een belangrijke vierde reden : we erkennen de effekten van voedingswaren op de geest niet, precies omdat we er ons niet van bewust zijn. Bij softdrugs zoals marihuana is het al vele malen aangetoond dat nieuwe gebruikers bij het eerste gebruik ervan overtuigd zijn "niets te voelen". Ze weten niet wat ze moeten voelen, dus voelen ze "niets", terwijl hun omgeving wel degelijk een verandering in hun gedrag opmerkt. Evenzo werd meermalen aangetoond dat wanneer aan proefpersonen eerder kleine hoeveelheden van een echte drug worden toegediend - zonder dat die proefpersonen dat weten - zij daar evenmin iets van merken. Wanneer ze er vrolijker van worden of eerder gespannen, dan zoeken ze daar andere verklaringen voor.

Precies hetzelfde gebeurt bij onze interpretatie van de effekten van onze voeding. Wanneer we ons wat onrustig voelen zoeken we de reden daartoe overal behalve in de grote biefstuk die we net consumeerden, inclusief de adrenaline en andere biochemische gevoelssausjes (zie ook Eet je hesp en denk als een varken ?). Ons bewustzijn over de relatie tussen voeding en geest is dan ook het sterkst wanneer het voedingswaren betreft met een eerder sterk effekt, die we meestal als tussendoortje eten zonder het te mengen met andere voedsel, zoals een chokoladereep.

Het is eigen aan de mens dat hij zichzelf centraal stelt. En het meest centraal gesteld daarbij zijn onze gevoelens. Die zijn echt, die zijn individueel, daaraan valt niet te tornen. Wie triestig is wil niet getroost worden. Wie boos is wil niet gekalmeerd worden. Wie verliefd is gruwelt bij de gedachte het gevoel te moeten relativeren. Het is voor de meesten dan ook erg moeilijk om de invloeden van gewone voedingsmiddelen op onze gevoelens te aanvaarden. Het vergt een vrij verregaande capaciteit tot zelf-relativering.

Dit gegeven verklaart zeker waarom op de link tussen voeding en gevoelens een taboe bestaat. Dit zeker in onze moderne samenleving, waar het individu zo zeer op de voorgrond is komen te staan. Het verklaart ook de krampachtige pogingen om een zwart-wit onderscheid tussen "drugs" en "niet-drugs" in stand te houden en de verdoken realiteit van hard gebruik bij zovele legale drugs. Hoeveel bejaarden combineren voortdurend caffeine met zware kalmeermiddelen ? Hoeveel vrouwen (én mannen) misbruiken chokolade om een als ongevoelig ervaren wereld aan te kunnen ? Wie voor zichzelf het verschil wil maken en zijn gevoelswereld, die de uiterste expressie vormt van de individualiteit, wil zuiver houden, dient eerst en vooral te aanvaarden dat gevoelens relatief zijn. Ze kunnen slechts een ideaal van zuiverheid benaderen indien de toevoer van emo-chemikaliën onder kontrole wordt gebracht.

Het is daarbij ook van belang dat de producenten van voedingswaren tot nog toe de relatie tussen voeding en geest eerder niet leggen, zelfs al zou dit een extra verkoopargument betekenen. Wanneer mensen zich er bewust van worden dat hun verslaving aan chokolade, vlees, cola, koffie, enz... niet alleen de "smaak" betreft, maar ook een emotionele basis heeft en daarenboven alleen maar voor nog meer emotionele problemen zorgt, zullen ze hun gewoonten misschien wel veranderen. Aan chokolade-verslaving worden fortuinen verdiend. Wanneer we vaststellen dat in brede lagen van de bevolking in moderne maatschappijen het sterk verspreidde excessief en ongezond eetgedrag een emotionele basis heeft, dan is dat dus niet zonder economische gevolgen. De vraag is ook wat overheden met potentiëel verslavende voedingswaren moet gaan doen. In deze kontext is het halstarrig ontkennen van enige geestelijke bijwerking door de producenten van bijvoorbeeld chokolade of cola niet zo verwonderlijk. In die houding komt, onder druk van de "moodfoods", waarschijnlijk binnenkort verandering.

Positief omgaan met voeding en geest

De vraag die maatschappelijk dus meestal niet wordt gesteld is hoezeer onze gedachten en gevoelens beïnvloedt en vertekent kunnen worden door onze voeding. En wat voor gevolgtrekkingen we daarbij moeten maken indien we onze gevoelens en gedachten zo zuiver mogelijk willen houden. Wat is de invloed van een TV-snack op de mate waarin we kunnen meeleven met het lief en leed van de personages in een film ? Hoe zou een fenomeen als verkeersagressie evolueren indien mensen wat minder vlees, cola, suiker en koffie zouden "nuttigen" ? En hoe zou het legale en illegale "harde" drugsgebruik er gaan uitzien, indien we allen wat gezonder zouden eten en van voeding een "soft", dwz. positief, mild, bewust en gepast gebruik zouden maken om onze gevoelens wat bij te sturen ?

We moeten allemaal eten, zoveel is duidelijk. Het komt er gewoon op aan om de onvermijdbare relatie tussen voedingswaren en onze geest zoveel mogelijk op positieve manier te doen werken.

Allereerst betekent dit het vermijden van voedingswaren waarvan het effekt op onze gemoedstoestand eerder negatief zal zijn. Op de voorgrond staat daarbij een maximaal vegetarisch dieet van voedingswaren uit de biologische landbouw, met een minimum aan voedingsstoffen met een sterk geestelijk effekt, zoals suikers, chokolade, alcohol, koffie, caffeïne, enz... Terzake vormen volgende pagina's aangewezen lectuur :

Eet je hesp en denk als een varken ?
Chocolade famillie van Extacy en Prozac ?
Hyperactieve kinderen aan de cola ?
Pesticiden in je hoofd of toch maar biovoeding ?

Ten tweede moeten we bij het bereiden en eten van voedingswaren volle aandacht hebben voor de verteerbaarheid ervan, zodat de vertering ons niet met emotionele problemen opzadeld. Meer daarover in Het gevoel van vertering.

Ten derde moet een evenwichtige, gediversifiëerde, verse en gezonde voeding voorop staan, zodat we ons lichaam voorzien van de nodige vitale voedingsstoffen die de basis vormen voor een evenwichtige gevoels-biochemie. De meest ontwikkelde kooktradities terzake vormen ongewtijfeld het yin-yang evenwicht in de makrobiotiek en het pitta-kappa-vayu evenwicht uit de indiase ayurvedische kookkunst.

Ten vierde betekent het dat we rekening houden met de specieke emotionele effekten van voedingswaren en kruiden, in relatie tot de specifieke noden van het moment. Wanneer je net voor een grote moeilijke taak staat is het weinig zinvol om net die voedingswaren te nuttigen die je eerder tot rust zullen doen komen. En omgekeerd is het toch absurd om na een ontspannende massage een koffie te drinken. Geen rekening houden met de effekten van voedingswaren op je gemoed, betekent dat je ermee omgaat als ware het een lottospel. Voedingswaren met een eerder duidelijk geestelijk effekt zijn net zo bruikbaar als een goed stukje muziek of rozengeur om het gemoed een richting uit te sturen, maar dit moet dan wel met mate gebeuren.

Ten vijfde is het uiterst belangrijk een te sterke afhankelijkheid van specifieke voedingswaren te vermijden. Zelfs al produceert het eten van chokolade dezelfde fenylethylamine die ook bij verliefheid vrijkomt, men moet weten dat er tussen beide een hemelsbreed verschil bestaat en dat het ene slechts een zeer pover en tijdelijk alternatief vormt voor het andere. Meer nog, overmatig gebruik van chokolade zal de natuurlijke capaciteit om fenylethylamine te produceren op termijn alleen maar doen afnemen.

Ten zesde is niet alleen wat we eten is van belang, maar ook hoe we eten. Wanneer het lichaam voldoende voedsel heeft opgenomen zenden de lichaamscellen in het verteringskanaal via informatiemoleculen een boodschap naar de hersenen dat het eten mag ophouden. Hoe dikwijls negeren we deze boodschappen en blijven we eten ver voorbij de verzadiging, het voedsel alleen gebruikend omwille van de kortstondige smaakgenoegen dat dit oplevert ? Naast aandacht voor de eetomgeving, is dus ook het onder kontrole houden van onze smaakpapillen en de aandacht voor de signalen van ons lichaam bijzonder belangrijk.

De Bomi-1 koeken zijn zoveel mogelijk overeenkomstig deze principes ontwikkeld. Meer hierover in de Bomi-1 visie.